فصل اول
خودسازي دروني
از امير المؤمنين عمر بن خطاب رضي الله عنه روايت است كه گفت: من شنيدم كه رسول خدا صلي الله عليه وسلم چنين فرمودند: "يقيناً كه هر كاري وابسته به نيت است و هركس نتيجه آنچه را قصد كرده به دست ميآورد. پس هركه به خاطر خدا و رسولش هجرت كرد، در حقيقت هجرت او براي خدا و رسول او است. و اما آن كه هجرتش به قصد دنيايي كه آن را نصيب خواهد شد باشد و يا به خاطر زني كه او را به عقد نكاح خويش درخواهد آورد، در حقيقت هم هجرت او براي همان چيزي است كه به قصد آن هجرت كرده است". 1- به روايت بخاري و مسلم
حديث فوق به دليل اينكه مشتمل بر يكي از مفاهيم كلي و بسيار ارزشمند در زندگي انسان و جامعه ميباشد، از مهمترين احاديث نبوي به شمار ميرود. اين حديث به ما ميزان ارتباط و پيوند ميان ظاهر و باطن در فرهنگ و جهانبيني اسلامي را ميآموزد و نشان ميدهد كه از ديدگاه اسلام نوعيت هر عمل ظاهري، ارتباط مستقيم با كيفيت و بستر دروني آن دارد كه در فرهنگ اسلامي از آن به لفظ "نيت" تعبير ميشود. بناءً نيت كه اصلاً يك خاصيت باطني و دروني ميباشد، در واقع اساس عمل ظاهري و عيني انسان را تشكيل مي دهد. به اين معنا كه هرگاه نيت انسان درست و پسنديده باشد، پس هر عملي كه به اساس آن انجام ميگيرد نيز مثبت و پسنديده است و اگر نيتش فاسد بود، پس عمل ظاهري وي هم فاسد و ضايع بوده و بالاخره هر كوششي كه در جهت آن بكار رفته است، به زيان و بربادي مي انجامد. از همينجا بوده كه اسلام چنانچه از حديث فوق پيدا است، روي اصلاح نيت و يا خودسازي دروني به شدت تأكيد كرده است. و البته نيت عبارت از اراده يك كار، پيوسته با انجام دادن آن است.
باري انسان يك عمل را انجام ميدهد. پس عنصر اساسي ايكه همان عمل را در مدار اصلاح و سازندگي و يا برعكس در جهت فساد و تبهكاري قرار ميدهد، همانا نيت و انگيزه قلبي است. چنانچه پيامبر اسلام صلي الله عليه وسلم در حديثي به روايت ابن ماجه ميفرمايد: "مردم برحسب نيت هاي شان برانگيخته خواهند شد".
