ثقافت علمي
بيترديد اين بخش از ثقافت نيز داراي اهميت زيادي در ساختار شخصيت انسان مسلمان ميباشد. چون تلفيق ميان دانش مذهبي و دانش عصري از كمال آگاهي و پختگي انسان نمايندگي ميكند. البته در حال حاضر به نظر ميرسد كه دانشمندان مسلمان غالباً به دو دسته تقسيم شده اند: يكي علماء و دانشمنداني كه صرفاً علوم اسلامي را آموخته و در آن تبحر كافي دارند و از خود نوشته ها و تأليفات بجا گذاشته اند. دوم آناني كه تنها به آموختن علوم عصري بسنده شده و به علوم مذهبي توجهي نميكنند و گويا اين دو بخش را نقيض هم ميپندارند. در حالي كه اين دوگانگي در سطح علم و دانش، آثار منفي زيادي بر وضع نهضت اسلامي گذاشته است. قسمي كه طبقه روحاني به دليل اين كه اكثريت قابل توجهي از فرزندان اين نهضت كساني اند كه با فرهنگ عصري آشنايي دارند، هم نهضت و هم جوانان آن را تحقير ميكنند و از طرف ديگر، جوانان روشنفكر طبقه روحاني را به عنوان انسان هاي كهنه گرا كه از فرهنگ و علوم عصري بكلي بيخبر اند، تلقي نموده و آنها را قابل احترام نميدانند.
البته همين دوگانگي نامطلوب در همه حال به حيثيت و اصالت نهضت اسلامي لطمه ميزند و كارآيي عناصر آن را نيز زير سوال ميبرد. لذا اگر بخواهيم تا اين جنبش در سير صعودي اش در يك مدار مستقيم قرار گيرد، پس بايد با زدودن اين دوگانگي، ميان جوانان و طبقه روحاني هماهنگي به وجود آيد و با بكارگيري مناهج علمي شامل تري كه بتواند كاستي هاي هردو جانب را تشخيص و جبران نمايد، اين دوگانگي از بين برده شود. قرآن ميگويد:
إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ فاطر: ٢٨
يعني: كساني كه به حق از خدا ميترسند، همانا علماء و دانشمندان واقعي اند.
گرچه مفسرين مدلول واژه "علماء" در اين آيه را به علماي مذهبي مختص كرده اند، اما به نظر من علماي دنيا را نيز شامل ميشود. چون علوم دنيايي ميتواند در خدمت ايده هاي مذهبي قرار گرفته و يا از آن در جهت فهم و درك مفاهيم ديني استفاده شود. مثلاً عالم شريعت نميتواند كه ابعاد مختلف اين آيه شريفه را كه ميفرمايد: وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ الأنبياء: ٣٠ به صورت عيني و مستند درك كند، تا آنكه نقش آب در جوهر سازندگي ماده را به شكل علمي نداند. بناءً وقتي فهم شرعي با فهم علمي توأم گرديد، آنگاه ابتكارات ارزشمندي از نوع همان ابتكارات مسلمانان نخستين كه در حوزه طب، هندسه، الجبر، حساب و غيره به ارمغان آوردند، در صحنه عمل تبارز خواهد نمود و در ناحيه تفسير، فقه و علوم لغت نيز همين گونه خواهد بود.
