17- باب وجوب و لزوم پيروی و اطاعت از خدا و آنچه آنکه به اين کار دعوت شود امر به معروف و نهی از منکر
قال الله تعالی: { فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّىَ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لاَ يَجِدُواْ فِي أَنفُسِهِمْ حَرَجاً مِّمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُواْ تَسْلِيماً} النساء: ٦٥
و قال تعالی:{ إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَن يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} النور: ٥١
خداوند می فرمايد: پس قسم به پروردگارت که ايشان مسلمان نباشند، تا ترا داور کنند در اختلافی که ميان ايشان واقع شد و باز نيابند در دل خويش از آنچه حکم فرمودی دلتنگی ای را و قبول کنند آنرا با فرمانبرداری. نساء: 65
و ميفرمايد: همانا سخن مؤمنان آنست که چون بسوی حکم خدا و رسولش خوانده شوند تا حکم کند در ميان شان بر اينکه گويند شنيديم و فرمانبرداری نموديم اين جماع حقا رستگارند. نور: 51
168 - عن أَبِي هريرة رضي اللَّه عنه، قال: لَمَّا نَزَلَتْ عَلَى رسولِ اللَّه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم: { للَّهِ ما في السَّمواتِ وَمَا فِي الأرض وإن تبدوا مافِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفوهُ يُحاسبْكُمْ بِهِ اللَّه} الآية [البقرة 283 ] اشْتَدَّ ذلكَ عَلَى أَصْحابِ رسول اللَّه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم، فأَتوْا رسول اللَّه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم، ثُمَّ برَكُوا عَلَى الرُّكَب فَقالُوا: أَيْ رسولَ اللَّه كُلِّفَنَا مِنَ الأَعمالِ مَا نُطِيق: الصَّلاَةَ وَالْجِهادَ وَالصِّيام وَالصَّدقةَ ، وَقَدَ أُنْزلتْ عليْكَ هَذِهِ الآيَةُ وَلا نُطِيقُهَا. قالَ رسولُ اللَّه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم: «أَتُريدُونَ أَنْ تَقُولوا كَمَا قَالَ أَهْلُ الْكِتابَين مِنْ قَبْلكُم: سَمِعْنَا وَعصينَا؟ بَلْ قُولوا: سمِعْنا وَأَطَعْنَا غُفْرانَك رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمصِيرُ » فَلَمَّا اقْتَرَأَهَا الْقَوم، وَذَلقَتْ بِهَا أَلْسِنتهُم، أَنَزلَ اللَّه تَعَالَى في إِثْرهَا: { آمنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِليْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤمِنونَ كُلٌّ آمنَ بِاللَّه وَملائِكَتِهِ وكُتبِه وَرُسُلهِ لا نُفرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلهِ وَقالوا سمعْنَا وَأَطعْنا غُفْرَانكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصيرُ } فَلَمَّا فعَلُوا ذلك نَسَخَهَا اللَّه تَعَالَى ، فَأَنْزَلَ اللَّه عَزَّ وَجَل: { لا يُكلِّفُ اللَّه نَفْساً إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبت، رَبَّنَا لا تُؤاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَو أَخْطَأْنَا } قال: نَعَمْ { رَبَّنَا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْراً كَمَا حمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا } قَالَ: نعَمْ { رَبَّنَا ولا تُحَمِّلْنَا مَالا طَاقَةَ لَنَا بِهِ } قال: نَعَمْ { واعْفُ عَنَّا واغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْت مَوْلانَا فانْصُرنَا عَلَى الْقَومِ الْكَافِرينَ } قال: نعَم. رواه مسلم.
168 - از ابو هريره رضی الله عنه روايت شده که گفت:
چون بر رسول الله صلی الله عليه وسلم اين آيه ناز شد: { للَّهِ ما في السَّمواتِ وَمَا فِي الأرض وإن تبدوا مافِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفوهُ يُحاسبْكُمْ بِهِ اللَّه} بقرة:283 بر اصحاب کرام سخت و دشوار آمد. پس بحضور رسول الله صلی الله عليه وسلم آمده به زانو افتاده و گفتند: يا رسول الله ما باعمالی مکلف شده ايم و ماطاقت آنرا نداريم. رسول الله صلی الله عليه وسلم فرمود: آيا می خواهيد مثل اهل دو کتابی که پيش از شما بودند بگوئيد شنيديم و نافرمانی کرديم؟ بلکه بگوئيد شنيديم و اطاعت کرديم، پروردگارا از تو آمرزش می طلبيم و مرجع ما بسوی تو است. آنها هم اين دعا را کردند و چون مردم آنرا خواندند و زبانهايشان بآن عادت يافت، خداوند به تعقيب آن فرمود: { آمنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِليْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤمِنونَ كُلٌّ آمنَ بِاللَّه وَملائِكَتِهِ وكُتبِه وَرُسُلهِ لا نُفرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلهِ وَقالوا سمعْنَا وَأَطعْنا غُفْرَانكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصيرُ }. بقره: 285
چون آنرا انجام دادند خداوند آنرا نسخ نمود و اين آيه را نازل فرمود: { لا يُكلِّفُ اللَّه نَفْساً إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبت، رَبَّنَا لا تُؤاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَو أَخْطَأْنَا } خداوند هيچکس را تکليف نکند، مگر بقدر توانائی او، نيکيهای هر کس بسود خود او و بديهايش هم بر زيان خود اوست، پروردگارا مارا بر آنچه بفراموشی يا به خطا کرده ايم مؤاخذه مکن.
خداوند فرمود: بلی، اجابت کردم. {رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا} پروردگارا تکليف گران طاقت فرسا چنانکه بر پيشينيان نهادی بر ما مگذار. فرمود: بلی { رَبَّنَا ولا تُحَمِّلْنَا مَالا طَاقَةَ لَنَا بِهِ } پروردگارا بار تکليف فوق طاقت ما را بدوش منه. فرمود: بلی { واعْفُ عَنَّا واغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْت مَوْلانَا فانْصُرنَا عَلَى الْقَومِ الْكَافِرينَ } و بيامرز و ببخش گناه ما را و بر ما رحمت فرما تنها سلطان و يار و ياور ما توئی، ما را بر (مغلوب کردن) گروه کافران ياری فرما. فرمود: بلی.
ش: ابو هريره و غير او اين را نسخ شمرده اند و مراد شان اينست که اين آيه {آمنَ الرَّسُول... } ابهامی را که در آيهء اولی { وإن تبدوا مافِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفوهُ يُحاسبْكُمْ بِهِ اللَّه} وجود داشت از ميان برده و بيان داشته، که مراد از آيهء اولی عزائمی است که تصميم بر آن گرفته شده است و مثل اين را سلف صالح نسخ می ناميدند.
حافظ ابن رجب در کتاب (جامع العلوم والحکم صفحه 334 – 335 ) می گويد: عزم هائی که بدان تصميم اتخاذ شده و در نفس انسانی واقع و دوام می آورد و صاحبش با آن لزوم پيدا می کند دو نوع است:
يکی آنکه عملی باشد مستقل از اعمال دلها، مثل شک در وحدانيت حق تعالی يا نبوت يا بعثت و جز آن از اموری که کفر بحساب می رود و اعتقاد تکذيب آن که در تمام اين امور شخص مورد مجازات قرار گرفته و با اين کارها کافر يا منافق بحساب می رود و ديگر گناهانی که به دل ارتباط دارد به اين قسم ملحق می شود مثل محبت آنچه خداوند آن را زشت می دارد و کينه و بغض با آنچه خدا دوست می دارد، کبر، خويشتن بينی، حسد وگمان بد بر مسلمان بدون دليل.
نوع دوم: آنچه از اعمال قلبی نبوده و از اعمال جوارح بحساب می رود مثل زنا و دزدی و باده نوشی، آدم کشی و قذف و امثال آن که هر گاه انسان بر آن اصرار ورزد و اثری آن در خارج آشکار نشود، شخص در برابر آن مورد مؤاخذه قرار می گيرد و اين رأی بسياری از فقها و محدثين و متکلمين است و استدلال جسته اند به فرمودهء او تعالی {وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ } بقره: 225
و مثل فرمودهء رسول اکرم صلی الله عليه وسلم (الاثم ما حاک فی صدرک و کرهت ان يطلع عليه الناس). فرمودهء آنحضرت صلی الله عليه وسلم را (ان الله تجاوز لامتی عما حدثت به انفسها مالم تتکم به او تعمل) بر خطراتی که عارض می شود حمل کرده اند و گفته اند: آنچه را بنده پنهان دارد و دلش بر آن مصمم باشد از کسب و عملش بحساب می رود و در مورد آن عفو نمی شود.
